Cultuur verander je niet op papier.
Veel organisaties investeren in plannen, structuren en nieuwe kernwaarden. Maar cultuur verander je niet op papier. Cultuur verandert pas echt wanneer mensen anders met elkaar omgaan. In gesprekken. In kleine interacties. In hoe we reageren op elkaar wanneer het spannend wordt.
Daar begint echte verandering.
Waar mijn fascinatie begon
Het gedrag van mensen en culturen heeft mij altijd gefascineerd. Zelfs in een omgeving waarin alles draaide om cijfers en analyses viel me dat al op. Jaren geleden, in mijn werk als financieel analist bijvoorbeeld. Regelmatig ging ik samen met een accountmanager mee naar klanten. Terwijl we daar zaten, voelde ik soms dat er iets niet klopte. Ik zag of voelde dingen die mijn collega niet opmerkte.
Dat lag niet aan de cijfers, maar aan bijvoorbeeld: hoe iemand antwoord gaf. In wat er niet werd gezegd. In de spanning in een gesprek.
Destijds kon ik dat nog niet goed uitleggen. Soms zei ik alleen: “Ik heb er geen goed gevoel bij". Niet echt een sterk argument in een financiële analyse.
Nu kan ik beter duiden wat daar gebeurde. Het had te maken met mijn manier van observeren. Met kijken voorbij woorden en regels. Met luisteren naar wat er echt gebeurt tussen mensen.
En met één belangrijke vraag: Is wat er gezegd wordt congruent met wat er gebeurt?
Mooie waarden op papier
Hetzelfde zie ik regelmatig terug in organisaties. Op papier staan vaak prachtige waarden als vertrouwen, samenwerking, eigenaarschap en openheid. Maar in de dagelijkse praktijk spelen vaak heel andere patronen.
♾️ Mensen houden zich stil terwijl ze iets willen zeggen.
♾️ Besluiten worden elders genomen.
♾️ Teams praten over samenwerking, maar vermijden lastige gesprekken.
Niet congruent dus.
Het systeem wil overleven
Maar er speelt vaak nog iets anders. Organisaties bestaan uit mensen. Samen vormen zij een systeem. En systemen hebben een sterke neiging om te blijven zoals ze zijn. Hun belangrijkste functie is tenslotte overleven. En dat lukt vaak het beste door het bekende in stand te houden.
Want veranderen is spannend en kost energie. Dus vallen mensen, vaak zonder dat ze het doorhebben, terug op wat ze kennen. Op wat ‘veilig’ voelt. En op wat we zeggen: zo doen we het hier al jaren.
Herkenbaar?
En precies daar ontstaat cultuur.
Of zoals Jitske Kramer het mooi zegt: "Cultuur zijn de unieke antwoorden van een groep op universele vragen."
Cultuur zit in het kraanwater
Als je daar op inzoomt, zie je iets interessants. Soms lijkt het wel of cultuur in het kraanwater zit. Iedereen drinkt er dagelijks van, zonder er echt bij stil te staan. Totdat de kwaliteit verandert. Dan merkt ineens iedereen het.
In organisaties werkt dat net zo. We raken gewend aan de manier waarop besluiten worden genomen. In wat wel en niet kan worden uitgesproken. Wie verantwoordelijkheid neemt en wie wacht. Met z’n allen ‘weten’ we wat wel en niet kan.
Totdat daar een verandering in komt. Dan wordt het ineens zichtbaar en vaak ook voelbaar.
Verandering begint met kijken
Daarom verandert cultuur niet met nieuwe kernwaarden op een poster. Cultuur verandert wanneer mensen anders met elkaar omgaan.
Leuk gezegd allemaal, maar ik kan me voorstellen dat je denkt: hoe dan?
In onze trajecten begint dat vaak met iets heel eenvoudigs: zichtbaar maken wat er werkelijk gebeurt. Door te observeren, te luisteren. Door vragen te stellen die een ander niet durft te stellen. Want zodra mensen zich bewust worden van hun eigen patronen en van wat er tussen hen gebeurt ontstaat er ruimte.
Ruimte om andere keuzes te maken. En precies daar begint ontwikkeling.
Nieuwsgierigheid en verwondering als sleutel
Wat daarbij enorm helpt, is oprechte nieuwsgierigheid. We zijn als mens vaak snel met een oordeel. Over gedrag, over besluiten, over hoe iemand iets zegt.
Maar wat als we iets vaker nieuwsgierig zouden zijn?
Ik weet nog dat een financiële collega ooit tegen mij zei: "Jouw kwaliteit is verwondering”. Ik weet nog dat ik het destijds als negatief bestempelde: bedoelt hij nu dat ik naïef ben? Nu begrijp ik dat het juist een kracht is. Oordeelloos kunnen luisteren. Nieuwsgierig blijven naar wat er werkelijk speelt.
Want wat gebeurt er als we vaker vragen: “Vertel eens… neem me eens mee in jouw standpunt.”
En dan bedoel ik niet vragen om gelijk te krijgen, maar om het echt te willen begrijpen en je te laten verwonderen wat de ander ziet of ervaart. Want uiteindelijk verandert een organisatie pas echt wanneer mensen nieuwsgierig worden naar zichzelf en naar elkaar.
Wat mij betreft is oprechte nieuwsgierigheid misschien wel één van de belangrijkste kwaliteiten van goed leiderschap. Want organisaties zitten vol met verhalen, overtuigingen en patronen. En juist daar ligt vaak de sleutel tot ontwikkeling.
Tot slot
Dus misschien is de belangrijkste vraag wel:
Durf jij je te laten verwonderen door nieuwsgierig te zijn naar wat er werkelijk gebeurt tussen mensen?
Ondernemersacademie – ontwikkelpartner voor mens & organisatie
De mens maakt verandering werkend